نيز مشكل است . فقط بلدند ادعا كنند : « اگر اروپايىها اسب‌هايى نظير اسب‌هاى ما را داشتند ، اصولا احتياجى نبود كه زحمت ساختن جاده را به خود بدهند ! » . جاده‌هاى شاهى هم حتى آنهايى كه چاپارخانه نيز دارند ، نه خوب طرح‌ريزى شده‌اند و نه خوب نگهدارى مىشوند . يكى از اين جاده‌ها از جلفا - سرحد روسيه - آغاز و بعد از عبور از شهرهاى تبريز و قزوين به تهران منتهى مىشود . جاده‌هاى ديگرى پايتخت را به شهرهاى قم ، كاشان ، اصفهان ، شيراز و بوشهر وصل مىكنند . شاخه‌يى از اين راه از اصفهان به يزد ، كرمان و بندرعباس ادامه دارد . بالأخره شهرهاى استرآباد و مشهد در شرق ، همدان در غرب به وسيله‌ى جاده‌هاى چاپاررو به تهران متصل مىشوند . از طريق اين راه‌ها فاصله‌ى ميان دو شهر را تا حدى سريع‌تر مىشود پيمود . اوئيلن مسافت نود فرسنگى ما بين تهران و اصفهان ، پايتخت قديم ايران را در عرض دو روز و نيم طى كرد كه به حق يك شاهكار اسب‌سوارى است و سخت مورد تحسين ايرانيان واقع شد . شبكه‌هاى تلگراف ، تهران را با شهرهاى عمده‌ى داخلى ، همچنين با هند و اروپا مربوط مىكند . طرح احداث راه‌آهن كه شاه مدت‌ها است اميد كشيدن آن را در دل مىپروراند ، گويا به زودى تحقق خواهد يافت . يك نفر فرانسوى به نام آقاى بواتال « 1 » امتياز خط رشت ، قزوين ، تهران و اصفهان را به دست آورده است . براى اينكه اولياى كشور انگلستان از اين لحاظ آزرده خاطر نشوند ، سخن از امتداد اين خط تا شيراز و بوشهر نيز در ميان است . اگر روزى ، بر خلاف طرح بارون دورويتر « 2 » كار راه‌آهن به پايان رسد ، به احتمال قوى همه‌ى آرزوهاى شاه نقش بر آب خواهد شد و نفع اين راه در نهايت عايد امپراتور روسيه يا امپراتوريس هند و يا شايد هر دو توأما خواهد گرديد . چنين آينده‌يى البته براى سلسله قاجاريه بدبختى محتومى است ولى مردم ايران اجبارا نفعشان در اين خواهد بود كه به يكى از اين دو امپراتورىها ملحق يا بين اين دو همسايه قوى تجزيه شوند . « 3 » هرچه باشد احداث راه‌آهنى كه دو قاره را به هم پيوند دهد ، احتمالا در استقلال ايران همان اثرى را خواهد داشت كه كانال سوئز در سرنوشت كشور مصر داشت . غير از اين خط مسير راه‌آهنى را بين باكو و رشت در امتداد كرانه و يكى ديگر را در فواصل شهرهاى

--> ( 1 ) . Mr . Boital ( 2 ) . Baron de Reuter ( 3 ) . پيش‌بينى نويسنده در اين مورد فقط چند سالى در ايام جنگ جهانگير دوم به بهانه‌ى خط ارتباطى جنوب به شمال و رساندن آذوقه و تجهيزات به روسيه به مرحله‌ى تحقق نزديك شد و رسيده بود بلايى ولى به خير گذشت . م .